Јас­мин­ка ФриШЧиЌ, прог­рам-ко­ор­ди­на­тор во нев­ла­ди­на­та ор­га­ни­за­ци­ја ЕСЕ, за из­ме­ни­те во Кри­виЧни­от за­ко­ник со кои прв пат се сан­кци­о­ни­ра се­меј­но­то на­сил­ство
 

Ко­неч­но и во Ма­ке­до­ни­ја каз­ни за на­сил­ни­ци­те во до­мот

Марија Кука

Прв пат во Ма­ке­до­ни­ја е сан­кци­о­ни­ра­но се­меј­но­то на­сил­ство, што е но­ви­на во Кри­вич­ни­от за­ко­ник?
Нај­пр­во да го из­ра­зам мо­е­то ог­ром­но за­до­вол­ство, ду­ри и из­не­на­ду­ва­ње, би­деј­ќи по пос­лед­ни­те нај­а­ви ни бе­ше ка­жа­но де­ка ду­ри при кра­јот на пр­ва­та по­ло­ви­на на оваа го­ди­на ќе би­дат ус­во­е­ни из­ме­ни­те во кри­вич­ни­от за­ко­ник. Но, ка­ко и да е, Ма­ке­до­ни­ја нав­ле­гу­ва во ре­дот на зем­ји кои се­меј­но­то на­сил­ство го ре­ша­ва­ат на це­лис­хо­ден на­чин. Из­ме­ни­те во за­кон­ска­та ре­гу­ла­ти­ва мо­мен­тал­но се во соб­ра­ни­ска про­це­ду­ра, а пред пра­те­ни­ци­те е и пред­лог-за­ко­нот за се­меј­ство. Нев­ла­ди­на­та ор­га­ни­за­ци­ја ЕСЕ, за­ед­но со аме­ри­кан­ска­та Ад­во­кат­ска асо­ци­ја­ци­ја, од­нос­но Прав­на­та ини­ци­ја­ти­ва за Ев­ро­па и Ев­ро­а­зи­ја, уш­те во 2000 го­ди­на ги пред­ло­жи из­ме­ни­те во кри­вич­ни­от за­ко­ник. Из­ме­ни­те што ги под­не­сов­ме то­гаш до Ми­нис­терс­тво­то за прав­да се­га се ста­пе­ни во си­ла. Кај нас прв пат е де­фи­ни­ран по­и­мот се­меј­но на­сил­ство, од­нос­но оваа по­ја­ва е де­фи­ни­ра­на ка­ко не­га­тив­на оп­штес­тве­на по­ја­ва што со са­мо­то неј­зи­но ин­кор­по­ри­ра­ње во рам­ки­те на кри­вич­ни­от за­ко­ник ка­жу­ва за ста­вот на др­жа­ва­та де­ка се­меј­но­то на­сил­ство таа го сме­та за се­ри­оз­но кри­вич­но де­ло и де­ка таа по­ја­ва тре­ба и мо­ра да би­де сан­кци­о­ни­ра­на.

Што зна­чат овие пред­ло­зи во рам­ки­те на кри­вич­ни­от за­ко­ник?
Пред­ло­зи­те зна­чат из­ме­ни во тре­ти­ра­ње по­ве­ќе кри­вич­ни де­ла, од­нос­но до­пол­не­ти се глава­та за од­ре­де­ни кри­вич­ни де­ла кои и по­ра­но пос­то­е­ја во рам­ки­те на кри­вич­ни­от за­ко­ник. Во кри­вич­ни­от за­ко­ник во г­лавата ка­де што се ре­гу­ли­ра­ни кри­вич­ни­те де­ла про­тив жи­во­тот и те­ло­то, се­меј­но­то на­сил­ство е ин­кор­по­ри­ра­но во рам­ки­те на кри­вич­но­то де­ло уби­ство, ин­кор­по­ри­ра­но е и во рам­ки­те на кри­вич­но­то де­ло уби­ство на миг, ка­ко и во рам­ки­те на кри­вич­но­то де­ло те­лес­на пов­ре­да и теш­ка те­лес­на пов­ре­да. Со овие од­дел­ни че­ти­ри ин­тер­вен­ции се ре­гу­ли­ра­ат нај­чес­ти­те об­ли­ци на фи­зич­ко­то пов­ре­ду­ва­ње, со што се сан­кци­о­ни­ра фи­зич­ки­от об­лик на се­меј­но­то на­сил­ство. Во кри­вич­ни­от за­ко­ник се ин­тер­ве­ни­ра­ и во г­лавата што се од­не­су­ва на кри­вич­ни­те де­ла про­тив пра­ва­та и сло­бо­ди­те на чо­ве­кот и на гра­ѓа­ни­нот. Ту­ка, ис­то та­ка, има кон­крет­ни ин­тер­вен­ции во рам­ки­те на чле­нот ка­де што е ре­гу­ли­ра­но кри­вич­но­то де­ло на при­сил­ба, на про­тив­прав­но­то ли­шу­ва­ње од сло­бо­да и заг­ро­зу­ва­ње на си­гур­нос­та. Си­те овие кри­вич­ни де­ла по­ве­ќе се од­не­су­ва­ат на пси­хич­ко­то на­сил­ство, вли­ја­нието врз пси­ха­та на жрт­ва­та и неј­зи­но­то фор­ми­ра­ње на вол­ја­та, на­чи­нот на фор­ми­ра­ње на вол­ја­та, ка­ко и неј­зи­но дејс­тву­ва­ње. Зна­чи, ста­ну­ва збор за се­ри­оз­ни за­ка­ни по­ра­ди кои жрт­ва­та би сто­ри­ла неш­то што во нор­мал­ни окол­нос­ти, без при­ти­сок, ни­ко­гаш не би го нап­ра­ви­ла. Во овој дел на за­ко­ни­кот е ре­гу­ли­ра­но и ог­ра­ни­чу­ва­њето на фи­зич­ка­та сло­бо­да и на­чи­нот на дви­же­ње. Тоа е ре­гу­ли­ра­но во де­лот за  про­тив­прав­но­то ли­шу­ва­ње од сло­бо­да, а ин­кор­по­ри­ра­на е и гла­ва­та за заг­ро­зу­ва­ње на си­гур­нос­та ко­ја се од­не­су­ва на на­ру­шу­ва­ње на пси­хич­ки­от мир и пси­хич­ка­та сло­бо­да на са­ма­та жрт­ва. Пок­рај овој об­лик, ка­ко по­доб­лик суб­ли­ми­ран во оваа г­лава е и де­лот што се од­не­су­ва на по­ло­ва­та сло­бо­да и по­ло­ви­от мо­рал. Ту­ка е нап­ра­ве­на ин­тер­вен­ци­ја во од­нос на си­лу­ва­ње­то (во де­лот си­лу­ва­ње во брак), обес­чес­ту­ва­ње­то врз не­моќ­но ли­це и уш­те ед­но де­ло кое е на­со­че­но по­ве­ќе кон по­ло­ви­от мо­рал, а тоа е кри­вич­но­то де­ло пос­ре­ду­ва­ње во вр­ше­ње прос­ти­ту­ци­ја.

Во рам­ки­те на кри­вич­ни­от за­ко­ник се ин­тер­ве­ни­ра­ше и во де­лот што се од­не­су­ва на кри­вич­ни­те де­ла про­тив пра­во­судс­тво­то. Ќе мо­же­те ли да  об­јас­ни­те во што се сос­тои оваа ин­тер­вен­ци­ја во за­ко­ни­кот?
Са­кав­ме да ука­же­ме на по­себ­на­та од­го­вор­ност на служ­бе­ни­те ли­ца од кој би­ло про­фил. Зна­чи, до­кол­ку не пос­та­пу­ва­ат по на­ред­би­те кои се од­не­су­ва­ат на гра­ѓан­ски­те мер­ки на заш­ти­та од се­меј­но­то на­сил­ство, а кои се ин­кор­по­ри­ра­ни во не­кој од за­ко­ни­те, ќе мо­ра да се со­о­чат со кри­вич­на од­го­вор­ност. До­пр­ва оче­ку­ва­ме ова кри­вич­но де­ло да би­де по­вр­за­но со не­кои дру­ги од­ред­би кои се во пос­тој­ни­от за­кон.

Имав­те по­ве­ќе кам­па­њи со кои ука­жу­вав­те де­ка се­меј­но­то на­сил­ство во Ма­ке­до­ни­ја е мно­гу при­сут­но. Спо­ред ис­тра­жу­ва­ња­та, се­ко­ја чет­вр­та же­на е жрт­ва на фи­зич­ко мал­тре­ти­ра­ње во се­мејс­тво­то, до­де­ка се­ко­ја вто­ра тр­пи пси­хич­ка тор­ту­ра. Зош­то по­ра­но не се сан­кци­о­ни­ра­ше се­меј­но­то на­сил­ство, да­ли пос­то­е­ја не­как­ви поп­ре­чу­ва­ња?
Не, не ста­ну­ва збор за поп­ре­чу­ва­ња, по­ве­ќе би го на­рек­ла тоа одол­жу­ва­ње. Во Ма­ке­до­ни­ја има­ше пер­и­од ко­га во­оп­што не пос­то­е­ше по­и­мот се­меј­но на­сил­ство. На­је­фек­тив­но поч­на да се збо­ру­ва за се­меј­но­то на­сил­ство од 1995 го­ди­на. Мо­рам да наг­ла­сам де­ка нев­ла­ди­ни­те ор­га­ни­за­ции се оние кои го ини­ци­раа ре­ша­ва­ње­то на по­и­мот се­меј­но на­сил­ство, оние кои беа то­гаш при­сут­ни и се­га се при­сут­ни во не­фор­мал­ни­от сис­тем на заш­ти­та на жрт­ва­та. Спо­ред ме­не, чле­но­ви­те на нев­ла­ди­ни­те ор­га­ни­за­ции при­о­ѓаа кон проб­ле­мот на се­меј­но­то на­сил­ство од мно­гу ис­прав­на по­зи­ци­ја, а тоа е де­ка на жрт­ва­та е пот­реб­на по­мош ко­ја тре­ба да се да­де вед­наш. Но, тоа да­ва­ње по­мош не зна­че­ше и суш­тес­тве­но ре­ша­ва­ње на проб­ле­мот на се­меј­но­то на­сил­ство. Мис­лам де­ка во пер­и­о­дот од 1995 до 2000 го­ди­на има­ше пот­ре­ба од не­ка­ков ва­ку­ум-прос­тор во кој се гра­де­ше свес­та за при­сут­нос­та на се­меј­но­то на­сил­ство и пре­поз­на­ва­ње­то на ова зло не са­мо по­ме­ѓу гра­ѓа­ни­те, ту­ку и ме­ѓу нев­ла­ди­ни­те ор­га­ни­за­ции. Иа­ко уло­га­та на нев­ла­ди­ни­те ор­га­ни­за­ции е го­ле­ма во ре­ша­ва­ње­то на проб­ле­мот на­ре­чен се­меј­но на­сил­ство, мо­рам да пот­се­там де­ка с$ уш­те пос­тои мис­ле­ње де­ка овој вид проб­лем не тре­ба да би­де ре­ша­ван од стра­на на гра­ѓан­ски­от сек­тор. 

По из­ме­ни­те во кри­вич­ни­от за­ко­ник, ка­ко и со пред­лог-за­ко­нот за се­меј­ство, да­ли се ме­ну­ва уло­га­та на цен­три­те за со­ци­јал­на ра­бо­та и на по­ли­ци­ја­та, чии при­пад­ни­ци до­се­га прак­тич­но не мо­жеа да & да­дат ни­как­ва заш­ти­та на жрт­ва­та на се­меј­но­то на­сил­ство?
Со им­пле­мен­ти­ра­ње на из­ме­ни­те во кри­вич­ни­от за­ко­ник, по­ли­ци­ја­та ќе има пра­во да ја заш­ти­ти жрт­ва­та од на­сил­ни­кот, всуш­ност, при­пад­ни­ци­те на МВР ќе би­дат оние од кои ќе за­ви­си по­на­та­мош­но­то про­це­су­и­ра­ње на слу­ча­јот. МВР стои пред го­лем пре­диз­вик, би­деј­ќи се­меј­но­то на­сил­ство прв пат се сан­кци­о­ни­ра, а по при­ро­да на неш­та­та е раз­лич­но од дру­ги­те кри­вич­ни  де­ла  ре­гу­ли­ра­ни со кри­вич­ни­от за­ко­ник.

МВР, ка­ко и си­те дру­ги што се вклу­че­ни во кри­вич­но-прав­ни­от сис­тем, поч­ну­вај­ќи од Јав­но­то об­ви­ни­тел­ство, па до су­ди­и­те, тре­ба да би­дат обу­че­ни во од­нос на осоз­на­ва­ње не са­мо на по­тек­ло­то и об­ли­ци­те на оваа по­ја­ва, ту­ку и за пос­ле­ди­ци­те кои мо­жат да се ја­ват од неа. Мо­ра да се раз­мис­ли и ве­ро­јат­нос­та од ко­пи­ра­ње на се­меј­но­то на­сил­ство од ид­ни­те ге­не­ра­ции во рам­ки­те на се­меј­на­та за­ед­ни­ца, но и по­ши­ро­ко. Во рам­ки­те на кри­вич­ни­от за­ко­ник има ед­на ек­стен­зив­на де­фи­ни­ци­ја на се­меј­но­то на­сил­ство, а тоа е де­ка ду­ри и врс­ка­та ме­ѓу мом­че­то и де­вој­ка­та мо­же да би­де тре­ти­ра­на ка­ко се­меј­но на­сил­ство до­кол­ку се из­вр­ши не­кој од спом­на­ти­те об­ли­ци на на­сил­ство. Но­ви­те мо­мен­ти при­до­не­су­ва­ат да се дејс­тву­ва не са­мо на јав­на­та свест, ту­ку да се дејс­тву­ва и во из­ди­гнува­ње на про­фе­си­о­нал­на­та свест. Ве­ру­вам де­ка е пот­реб­но да из­ми­не од­ре­ден пер­и­од па да поч­нат да се про­це­су­и­ра­ат од­ре­де­ни де­ла, да се осоз­нае, да се прак­ти­ку­ва таа по­ја­ва, па да се нај­дат не­кои ут­вр­де­ни на­чи­ни на пос­та­пу­ва­ње.

Што се од­не­су­ва до уло­га­та на цен­три­те за со­ци­јал­на ра­бо­та, таа е де­фи­ни­ра­на и до­пр­ва ќе би­де прос­ле­де­на во пред­лог-за­ко­нот за се­меј­ство. ЕСЕ сме­та де­ка де­лот што се од­не­су­ва на на­ред­би­те за заш­ти­та на жрт­ви­те на се­меј­но на­сил­ство мо­ра да би­дат ин­кор­по­ри­ра­ни во гра­ѓан­ски за­ко­ник. Из­ме­ни­те ги под­не­сов­ме до над­леж­ни­те во Ми­нис­терс­тво­то за труд и со­ци­јал­на по­ли­ти­ка, а тие спо­ред свое ви­ду­ва­ње ги ин­кор­по­ри­раа во пред­лог-за­ко­нот. ЕСЕ не се сог­ла­су­ва со нив­но­то ви­ду­ва­ње, па за­тоа под­не­сов­ме но­ви пред­лог-из­ме­ни. Сме­та­ме де­ка на­чи­нот на кој Ми­нис­терс­тво­то за труд и со­ци­јал­на по­ли­ти­ка са­ка да се ин­кор­по­ри­ра­ат из­ме­ни­те не е во ду­хот на она што тре­ба да прет­ста­ву­ва­ат на­ред­би­те за заш­ти­та. За­тоа, ко­га овој пред­лог-за­кон ќе се нај­де пред пра­те­ни­ци­те, тре­ба да се из­дејс­тву­ва за не­го­во по­на­та­мош­но усо­вр­шу­ва­ње. Зош­то? На не­со­од­ве­тен на­чин се про­пи­ша­ни ин­ге­рен­ци­и­те на цен­три­те за со­ци­јал­на ра­бо­та и не­со­од­вет­но се ре­гу­ли­ра­ни и на­ред­би­те за заш­ти­та. Она што сме­там де­ка тре­ба осо­бе­но да се ис­так­не е де­ка во но­ви­от пред­лог-за­кон цен­три­те за со­ци­јал­на ра­бо­та ја пре­зе­ма­ат це­лос­на­та од­го­вор­ност и це­лос­ни­те ин­ге­рен­ции во од­нос на сис­те­мот на заш­ти­та на жрт­ви­те на се­меј­но­то на­сил­ство, но наед­но и на­чи­нот на из­ре­ку­ва­ње мер­ки за заш­ти­та, што не е це­лис­ход­но. Ни­ка­де во све­тот не се про­пи­ша­ни на тој на­чин. По­ја­ва­та на се­меј­но­то на­сил­ство, иа­ко е мно­гу бли­ска до ра­бо­та­та на цен­три­те и нив­ни­от до­мен на ра­бо­те­ње, не е са­мо ни­вени проб­лем.  Спо­ред сво­ја­та при­ро­да, се­меј­но­то на­сил­ство под­раз­би­ра вклу­чу­ва­ње по­ве­ќе ин­сти­ту­ции во ре­ша­ва­ње на овој проб­лем.

Што прет­ста­ву­ва­ат на­ред­би­те за заш­ти­та на жрт­ви­те на се­меј­но­то на­сил­ство?
Она што не е јас­но во пред­лог-за­ко­нот за се­меј­ство се на­ред­би­те за заш­ти­та на жрт­ви­те на се­меј­но­то на­сил­ство. На­ред­би­те за заш­ти­та не се сис­тем на заш­ти­та, ту­ку се мер­ка со ко­ја са­ми­те жрт­ви мо­же да се заш­ти­тат од на­сил­ни­кот, пок­рај ре­гу­ла­ти­ва­та во кри­вич­ни­от за­ко­ник. Зна­чи, жрт­ва­та е таа што од­лу­чу­ва да­ли кри­вич­но ќе го го­ни на­сил­ни­кот или, пак, ќе под­не­се са­ма­та ини­ци­ја­ти­ва до суд­ски­те ор­га­ни, со што ќе мо­же вед­наш и бр­зо да се заш­ти­ти.  Пред­ви­де­но е отс­тра­ну­ва­ње на на­сил­ни­кот од до­мот, заб­ра­на за приб­ли­жу­ва­ње, ка­ко и друг тип мер­ки кои мо­же да ги ба­ра жрт­ва­та. На­ред­би­те за заш­ти­та не зна­чат де­ка др­жа­ва­та ну­ди за­дол­жи­тел­на заш­ти­та на жрт­ва­та. Точ­но е де­ка др­жа­ва­та & ну­ди заш­ти­та, но по неј­зи­но ба­ра­ње. Жрт­ва­та са­ма ре­ша­ва ка­ко ќе го ре­ши проб­ле­мот со се­меј­но­то на­сил­ство. Кри­вич­но­то го­не­ње прет­ста­ву­ва неш­то со­се­ма дру­го, ту­ка ста­ну­ва збор за теш­ки те­лес­ни пов­ре­ди и не­ма вра­ќа­ње на­зад. Но, гра­ѓан­ски­те мер­ки мо­же да пос­лу­жат ка­ко пре­вен­тив­ни и за спре­чу­ва­ње на се­меј­но­то на­сил­ство. Мис­лам де­ка ова ќе би­де ед­на од глав­ни­те по­ен­ти кои ќе ги ко­рис­ти­ме по­на­та­му во од­нос на бра­не­ње на на­ши­те ста­во­ви она­ка ка­ко што сме­та­ме де­ка е ис­прав­но во од­нос на из­ме­ни­те на пред­ло­гот-за­ко­нот за се­меј­ство.

Да­ли гра­де­ње­то на фор­мал­ни­от сис­тем на заш­ти­та го ис­клу­чу­ва пос­то­е­ње­то на не­фор­мал­ни­от сис­тем на заш­ти­та на жрт­ви­те на се­меј­но­то на­сил­ство?   
Во Ма­ке­до­ни­ја, по ус­во­ју­ва­ње­то на из­ме­ни­те во кри­вич­ни­от за­ко­ник и со пред­лог-за­ко­нот за се­мејс­тво­то, до­пр­ва ќе се гра­ди фор­мал­ни­от сис­тем на заш­ти­та. Она што до­се­га пос­то­е­ше и се уш­те пос­тои е не­фор­мал­ни­от сис­тем, од­нос­но сис­те­мот кој го во­дат нев­ла­ди­ни­те ор­га­ни­за­ции.

Как­ва ќе би­де уло­га­та на нев­ла­ди­ни­от сек­тор прак­тич­но да про­фун­кци­о­ни­ра она што е ста­ве­но на хар­ти­ја?
Из­ме­ни­те не­ма да зна­чат ниш­то до­кол­ку не се ком­пле­ти­ра це­ли­от сис­тем и, нор­мал­но, до­кол­ку не за­жи­ве­ат ка­ко так­ви. Прет­стои пе­р­и­од ко­га и нев­ла­ди­ни­те ор­га­ни­за­ции и вла­ди­ни­те ин­сти­ту­ции ќе тре­ба да се ан­га­жи­ра­ат на по­ле­то на по­пу­ла­ри­зи­ра­ње на овие из­ме­ни. Се­ка­ко де­ка пре­суд­на уло­га иг­ра­ат суд­ски­те ор­га­ни. Ко­га ќе се до­не­се пре­су­да за пр­ви­от слу­чај на се­меј­но на­сил­ство што се на­шол во пра­во­суд­ни­от сис­тем, ќе ви­ди­ме ка­ко из­ре­че­ни­те мер­ки на хар­ти­ја фун­кци­о­ни­ра­ат во прак­ти­ка.